Distreiñ d'ar roll

Statistik:

Taolioù-kaerañ a-vremañ.

Aman e kavi ur roll holl ar ruzikerien c'hwellañ dre-holl an amzer, renket diouzh ur kenreizhad o ingalañ ruzikerien gozh ha nevez.

Pajennoù statistik ruzikerezh anavet:

http://w1.461.telia.com/~u46109180/other.htm (Pajennoù ruzikerezh Evert Stenlund)
http://members.xoom.com/patmi/index.htm (Michiel Jansen)
http://www.geocities.com/Colosseum/Sidelines/2951/ (Pajennoù ruzikerezh Ron Broersma)
http://imperium.as/skate/noscript.html (Pajennoù Terje Baard Hansen)

Berr istor ruzikerezh ar broioù hini ha hini:  

Afrik Su	Alemagn	Aostrali	Aotrich
Beljik	Bosnia-Herczegovina	Breizh-Veur	Bro ar Skorn
Bro C'hall	Bro Chin	Bro C'hres	Bro Spagn
Danmark	Estoni	Finland	Hongri
Indez	Inizi Gwerc'h	Iran	Itali
Iwerzhon	Izelvroioù	Japon	Jeorji
Kanada	Kazakhstan	Kore Norzh	Kore Su
Kroati	Letoni	Lituani	Luksembourg
Mongoli	Norvej	Panama	Pologn
Portugal	Roumani	Rusi	Rusi C'hwenn
Slovaki	ar Stadoù Unanet	Sued	Suis
Taiwan	Tchek	Ukren	Zeland Nevez

REDADEG

Redadeg a zo denek-diazez. War droad, en dour hag en aer e kevezomp, war an erc'h hag ar skorn, war marc'hoù-houarn, e kirri-tan ha kirri-nij, gant an amezeg e kevezomp evit an degemerer loarell enraokañ, ar falc'herez vrasañ ha trouzusañ, gant kenvreuder evit muioc'h arc'hant ha galloud, gant ar galloud dreist tostañ evit ar pennoù-brezel galloudusañ ha niverusañ war hon armoù nukleel. Setu "The Human Race", evel e lavarer war ur yezh estren, ha bep gwech e treuzomp ar fin ar red o c'hounit, e santomp ul levenez ne c'hell ket dezrevell.

Rak ar bed-mañ ne zo ket disi, ur genstrivadeg he deus bet bepred war ar blanedenn-mañ evit an danvez a zo digor, adalek neuze ar vuhez o vevañ a grogas en em ziskouez e-giz muioc'h eget unan penn-boud er wech. An hini hag a c'hounezas ar genstrivadeg a oa ur gounezer, an hini hag a gollas a oa ur c'holler hag a arvaras mervel en amzerioù hep danvez a-walc'h evit holl. Neuze ar spesadoù a bep seurt o deus kresket taolennoù jenetik muioc'h-mui enraog evit o zont ar kentañ, hag evel ul luskadenn ouzhpenn da implij an nerzh ret evit ar genstrivadeg, al levenez-mañ ne c'hell ket dezrevell, evel ur gopr c'hoantet d'an trec'her.

Ni tud a gar o kenstrivañ, hag o deus dassonet hor garmoù an trec'h er koadoù don, war draezhioù noazh, kompezennoù geotek o wagennañ ha war hedoù gwastet a skorn hag an erc'h e-keit-ma ar gollerien o deus manet o c'hourvez, o wadañ ha difiñv war hol lerc'h. Ni a genstriv dre leurioù an douar gant ar buhezioù milioù a hor kengrouadurien evel dalc'h, dre varc'hadoù e-keit-ma e taolomp milionoù tud e paourentez, ha gant ar vro amezek dre genel an annezerien vuiañ e-keit-ma ar gouezeri a godian hag hon anvironamañt-ni buhez a zeu da vezañ ar koller bras.

Neuze unan bennak en doa kavet ur mennozh dre kevezañ hep kement-se heuliadoù marvel. Ar mennozh a oa bevennañ an zieubiezh obererezh ar genstriverien gant reolennoù, graet evit herzel outo da nijal war ar gouzogoù an eil egile kerkent ha koulskoude ober sur ma e vourrfent ar genstrivadeg. Setu ar sport, pe c'hant ur ger all: c'hoari. Ur splet ez eus ma ar koller dre zegouezh ne rouez ket a dreuzvevas, ha neuze ar gilheien (pe yer) emgann a c'hell adkevezañ evit an diduamant an holl. Ha marteze ar koller a yafe da ur gounezer?

REDADEG WAR AR SKORN

Pa skorn pe erc'h a zeu ez eus naturel o klask goudor ha bodañ o skrijañ a-gevret, da gentañ tro-dro da un tan pe eienenn dommder all. Met er broioù norzh skorn hag erc'h a zo alies, ha ket dibaot da varevezh hir. Neuze enoëus e vefe hepken azezañ e gwalenn o skrijañ betek ma tistrofe an tommder gwech-a-vez e-tro nevezamzer. Ouzhpenn e tisolojod ma e teujed tommoc'h dre o fiñval. Neuze kalz a'n amzer goañv ne c'helljod ket ober gant traoù all a oa graet gant c'hoarioù ha diduamant, ha redadeg war an erc'h ha war ar skorn ne zo ket rouez. War ar skorn e reer gant "kofoù-gar skorn", eskern gofoù-gar saout levnet ha eret war ar boteier. Zoken ar rouaned ar sagaoù ar warlaezioù en deus fougaset o ampartiz war kofoù-gar skorn hevelep, hag er "Hávamál", an dastumad buhezegezh ar baganed gozh ar warlaezioù, an tud a zo aliet ne fiñval ket war ar skorn hepto. Er Bro ar Skorn ez eus poblek ur c'hoari skipailh war ar kofoù-gar skorn gant pellennoù ha pennoù-bazh, emichañs kresket eus ar c'hoari kammell Iwerzhoniz.

Da c'houde, an Izelvroioù, gant kanolioù alies skornet, a zeuas da vezañ ar bro kentañ-holl ar kresk ar ruzikerezh. E broioù norzhoc'h e oar bet lakaet ar ski e-lec'h ar ruzerezed skorn pa an erc'h a oa graet war ar skorn, ha goañvoù bennak ne oa ket gant rev noazh bennak. Ar ger "schaats" e izelvroeg en deus ul liamm gant ar stal meneget eus askorn, hag ar ger-mañ a zo prestet da galz a yezhoù ar bed. Da c'houde e oa kresket ruzerezed-goad hag er 16vet kantved ruzerezed-zir. An Izelvroadiz gant o ampartiz war ar skorn o deus graet kalz a gudennoù d'alouberien a glask gronnañ o c'hêrioù.

TACHENNOU REDADEG

Abaoe henamzer e oa bet renket redadegoù etre daou be vuioc'h kenstriverien vetek ur poent termenet, alies merket gant ur post, ha en-dro, war an douar hag evel war ar skorn. Rak ar roud berrañ etre daou boent a zo ul linenn eeun, digarez ebet a oa da druchañ dre verraat ar roud. Un seurt tachenn-redadeg ez eus galvet tachenn-houarn. Ur ruziker o vont kuit a'r penn-kentañ a c'hell direnkañ ur ruziker o tistreiñ, ha dre an abeg-se an dachenn a oa rannet e div garront, a-wechoù gant ur seurt kael. Evit ur red berr e c'helljod lemel ar post ha ruzikal war roudoù eeun. Evit ur red hir e c'helljod lakaat ur post ouzh pep penn ar dachenn, hag ar ruzikerien a grogas da ruzikal pe a-gevret pe e pep penn ar dachenn, ur redadeg imbourc'h. En doare-mañ e c'hellas an arvesterien gwelet ar red penn-da-benn. Gant kalz a ruzikerien, e c'hrogjont a-gevret, pe rannet e rummoù, pe e koubladoù. An drec'herien ar rummoù pe ar koubladoù a yeas war-raok da rummoù pe goubladoù pelloc'h hag en diwezh d'un abadenn diwezhañ. An troioù strizh tro-dro d'ar pester a c'hellas bezañ abeg da gouezh, ruzerezed freuzet pe gudennoù all. Neuze e oa ijinas an dachenn dric'hornek, gant tri fester, ha troioù nebeutoc'h strizh eget primoc'h ha nebeutoc'h kodennoù. Ar ruzikerien dizale a zeskas mirout o zizh dre dreiñ ledan tro-dro d'ar pester e-lec'h ehanañ a-grenn ha kregiñ a-nevez c'hoazh. Un nebeut hed a golljont gant ar troioù-se ledan, met an tizh kollet dre ehanañ a poezas pounneroc'h. Met a-benn ar fin o deus skuizhaet a goll an hed-mañ, hag o deus graet tachennoù krenn gant div gamm ha div eeunennoù kenstrollet a-gevret. War an tachennoù-mañ krenn e c'helljont ruzikal e rummoù evel a-raok, met ne c'helljont ket ruzikal e koubladoù gant karrontoù dispartiet, rak ar ruziker diavaez er kamm a ruzikfe ur hed pelloc'h eget an hini all. Met ar gudenn-mañ a oa diskoulmet gant ar mennozh da eskemm ar karrontoù e unan eus an eeunennoù, an eskemm-eeunenn. Ar stumm-redadeg-se a oa bet gant an emsav ar redadeg rummoù, rak ar ruzikerien a c'hellas keñveriañ ouzh an eil egile, ha gant an emsav redadeg amzer-esa rak an dachenn a oa rannet, bratellat a oa dic'hallus hag ur ruziker ne c'hellas ket kuzhat diouzh an avel a-dreñv ar chouk unan ouzhpenn.

AMZERIOU

Tro-dro da 1875, an horolajoù a oa pizh peadra da c'hell keñveriañ an taolioù-kaer ar rummoù pe goubladoù disheñvel, hag e Bro-Saoz e oant kroget reiñ an trec'h d'ar ruziker gant an amzer gwellañ dizamant pehini rumm pe goublad. Neuze ar ruzikerien a ruzikas an hedoù ur wech hepken. Taolioù-kaerañ a oa diazezet hag ar ruzikerien a glask o kannañ anezho. Pep ruziker o deus e daolioù-kaerañ personel ivez ha stadegoù war an amzerioù gwellañ ar ruzikerien zisheñvel a oa bet dalc'het. Delc'her stadegoù a'n amzer-mañ a zeuas da vezañ ur diverr-amzer karet. Mar un donezon az pefe gant niverennoù pe un hoaladur evit an niverennoù, ur oberiantiz mui emlonkañ ne zo ket. Dreist-holl pa ar kenreizhad amzer-werzh a oa ijinet e-tro 1910, ar redadenn a c'hell bezañ lakaat war ur kenarroud brasoc'h. Goude-se an diverr-amzer stadegoù ruzikerezh a deuet da brudet mat. "Deiziadurioù noblañs" a oa embannet gant ruzikerien eus holl an amzeriadoù renket dre ar kenreizhad-mañ, hag embannaduriù nevez a deuet pan an amzerioù a oa kemmet. Horolajoù-tredan a kasas da amzerioù gant kantvedennoù, ar primañ er 500 e 1970, ha en holl an hedoù e 1972, evit ar plijadur holl ar sodien niverennoù. Muioc'h niverennoù a zo par da vuioc'h plijadur!

AXEL PAULSEN

Ar ruzikerezh a deuas da vezañ etrevroadel-tre e-pad ar 1880-niverennoù. Kalz a stok a oa diabarzh ar douaroù-bras, ha etrezo ivez. An Norvej Axel Paulsen a oa unan eus an zifraosterien vras. Ruzikal a reas micherel, hag e tornas holl an enebourien er bloazioù 1880. Ar skodenn vrasañ gantañ da ruzikal a zo ar savadur ruzerezoù. Pell en doa araokaet an arz ijinerezh en amzer-se, hag e kenlabouras gant un embregerezh ijinerezh dre ur savadur korzenn ijinek a oa mui skañvoc'h eget ruzerez all ha ken padus egeto. Implijet e reas ivez dir hiroc'h ha tanavoc'h eget a-raok. Gant ar savadur-mañ e tiarbennas ar kresk ruzerez a veur a zegad-bloavezhioù. Gwellaennoù aroueziek ne rejod ket e-kerzh ouzhpenn kant bloaz. Ha gant e drec'hioù war an estrenien e teuas Paulsen da vezañ brudetoc'h, dreist-holl da-heul ur gevezadenn e 1885 pa hanter ar boblañs ar gër-benn a oa war o zreid evit enoriñ o den-meur, eget e c'heller faltaziañ e gwirionez hiziv. Eñ a reas ar ruzikerezh da vezañ ar relijion ouzhpenn hag a oa bet e Norvej e-pad prantadoù hir.

ISU

Ar kevredad ruzikerezh etrevroadel (ISU) a oa diazezet e 1892. Hedoù metrek o deus zegaset e-barzh, hevelep hedoù hag a ruzikomp hiziv, ha divizont ivez ma redadegoù talvoudus a rankas asantiñ ganto a-ziagent. Diwar an dra-se e teu kudennoù da vroioù evel Bro-Saoz hag Izelvroioù, e-lec'h ma redadegoù evel kustum a oa kempennet pa ha ma ar skorn en em ziskouezje. Neuze ar pennadurezh a zilec'he mui a-grenn d'ar broioù e-lec'h ma an doareoù goañvel a oa mui stabil. Er broioù-norzh e oa kustum bremañ al lamet a'n erc'h digant ar skorn evit ruzikal e-kreiz ar goañv ivez. Tachennoù a oad graet war an douar e lec'hioù bennak evit ruzikal. Ouzhpenn ur sism en em gavas er ruzikerezh, rak an ISU a zivizas implijout ar kenreizhad saoz gant redoù e koubladoù er kenstrivadegoù bras. Met redoù druilh a oa dister en Amerika, karet gant an arvesterien ha spletus evit ar gempennerien, neuze spegañ a rejont gant ar mod kozh, redoù druilh, yardoù ha milioù saoz, betek an arvesterien a steuzias hogos a-bezh e-greiz ar bloazioù 1960. An ISU o doa roet ar ruzikerezh un organ dreistvroadel evit sevel gwiriek a-du gant rekordoù ha gant championed, hag un heuliad a c'hourenadegoù etrevroadel hep par er bed sport.

Setu ar zigorañs gant Evert Stenlund dre ar ruzikerien c'hourel brasañ an istor:
http://w1.461.telia.com/~u46109180/history.htm

Setu ar memes benel gant Paul Hanlin:
http://home.att.net/~p.hanlinjr/sscnofr.htm

GWISKAMANTOU

Ar ruzikerien a gavas abred ma wisk war-stign a roje nebeutoc'h rimierezh ha mui tizh, hag ar renkadurioù ruzikerezh gant arzourien sirk o tougen dilhad kran war-stign ha stalikerezh micherel araokaet war o zreid, war ur skorn lufr luc'hus gant kerdin erc'h koefet mat war dachennoù araokaet, muzuliet skiantel, a roas an arvestourien un darvoud a Bro Huñvre o lubaniñ druilhadoù bras hag a vevas dreist-holl e stadoù kentoc'h izelek. Er bloazioù 1930 ar podennoù eus an amzer kalonek Oscar Mathisen a eskemmas gant kabelloù war-stign hag a zegemeras ur stumm arouezus goude ar brezel gant ar "kabelloù diaoul", betek ar gwiskamantoù holl az erruas e 1976. Gloan ha koton a oa ar gwiad ar gwiskamantoù eus an deroù, met goude un arnod gant ar marc'hhouarner Kanadian Paul Enock, hag a kannas an taol-kaerañ bed er 3000 m e 1962 o tougen ar bragoù nilon e wreg, an dibab ar ruzikerien ar bed a droas da wiad-kenaoz e 1963 gant un diruilhad taolioù-kaerañ hep par betek an amzer-se. Neuze kresket ha implijet e oa neudigennoù-kenaoz nevez hag a flour ar molekul aer, ar gwiad-boaz hiziv a seblant bezañ lycra pe zacron. Ar gwiskamantoù "tasmant" holl, ouzhpenn gouezet evel "loer gorf" pe "tok korf", a oa kresket gant ar suisad diboell Franz Krienbühl, hag a zisoloe ar ruzikerezh en e oad darev hag a implijas an deknologiezh evit bihanaat an diemsavioù an oad. 1976 a oa e goulz-amzer gwellañ, o echuiñ eizhvet en 10000 m, 47 bloaz a oad(!) An Aostriad Michael Hadschieff a arnodas e 1988 gant danvezioù e-touesk e wiskamant, hag o deus bet difennet gant an ISU. Neuze oberourien ganadian wiskamantoù a greskas kribennoù war ar gwiskamantoù evit fregañ ar redoù-avel ha bihanaat an harz aer, hag e 1998 an Izelvroiz a zegasas e-barzh "strips" a gammigell da spegañ war ar gwiskamantoù e lec'hiou bennak gant un efed heñvel. Da c'houde int o deus arnodet gant gwiskamantoù kroc'hen-morvleiz, hag a oa degaset e-barzh e 2000. Implijet ec'hon ne zo ket c'hoazh.

Her er en side med informasjon og bilder av skøytedrakter:
http://socalspeedskating.org/equip/skin/skin.htm
En norsk draktprodusent: http://www.irengjose.no

Tilbake

I begynnelsen av det 20. århundret lå skøytebanene vanligvis på innsjøer, kanaler og fjordarmer. Men skøyteklubber som hadde god råd anla baner på landjorda med mer kontrollerte isleggingsforhold og færre drukningsulykker. Man oppdaget tidlig at god ispreparering kunne føre til bedre tider, og mange banemestre utviklet prepareringskunsten til et avansert håndverk, to generasjoner "Zakken" Johansen på Frogner Stadion i Oslo og "Jønna" Jacobsen i Hamar er berømte eksempler. Banemannskapene på Bislett i Oslo utviklet på 1960-tallet en metode som ga en småknudrete is med mindre kontakt med skøytestålet og derfor mindre motstand mot isen som betydde mer fart, noe som førte til en serie verdensrekorder på banen tross den lave beliggenheten. Betydningen av høyden over havet ble åpenbar da banen i Davos ble anlagt mot slutten av 1800-tallet, tynnere luft ga mindre motstand og raskere tider, og alpesola gjorde underverker med overflateskiktet på isen.

De første kunstfrosne banene ble bygd på 1870-tallet, og i Amerika grodde det snart opp kunstfrosne haller i hopetall. Noen av dem var store nok til at det kunne gås skikkelig fort i dem, tidene der kunne sammenliknes med utendørstidene. Siden gikk det tilbake med skøytesporten i Amerika, og den første 400-meters kunstfrosne banen ble ikke bygd før i 1958 i Göteborg i Sverige. På slike baner kunne man arrangere skøyteløp til avtalte tider på steder hvor det før ikke var mulig, og man kunne få bedre tider fordi løpene kunne arrangeres i varmere og derfor tynnere luft, og Sola kunne varme opp isen med en vedvarende alpesol-effekt uten at den smeltet. På slike baner ble også isen preparert og fornyet både før og under konkurransene av spesialbygde maskiner. Derfor kunne den kunstfrosne banen i Inzell i Tyskland konkurrere med Davos om rekordene til tross for at den lå nesten 1000 m lavere, men da Medeo-banen i 1691 meters høyde i Kazakhstan ble kunstfrossen i 1973, overtok den rekordene.

Den første innendørs 400-metersbanen ble innviet i 1986 i Heerenveen i Nederland, og straks fikk det nederlandske publikummet muligheten til å se verdensrekorder på hjemlige baner, som ellers alt for ofte var utsatt for vind og regnbyger. Årsaken var ikke bare bedringen av værforholdene, men også at man kunne varme opp lufta og dermed gjøre den tynnere, og dessuten la den varme opp overflateskiktet av isen, som en slags kunstig alpesol. Kanadierne fikk sin innendørsbane til OL i Calgary 1988, og siden den banen ligger i over 1000 meters høyde og idag prepareres av nokså kyndige folk, har den overtatt verdensrekordene. Men til OL i 2002 i Salt Lake City bygger amerikanerne en innendørsbane i 1400 meters høyde, som kommer til å bli en alvorlig konkurrent. Innendørsbanene gir skøyteløp under bedre og likere forhold enn før, hvis de blir riktig behandlet, og blir populære samlingssteder for løpere som vil trene der for å mestre den høyere farten som oppnås. Men de er dyrere i drift, og selv i et land som Nederland, hvor det finnes en rekke mer eller mindre overbygde anlegg, finnes det ikke mer enn en bane av internasjonal mesterskapsstandard, slik at andre byer ikke får oppleve toppløpere i store konkurranser.

Skillet mellom banene ble i begynnelsen ofte markert med påler eller flagg, noe som gjorde at løperne ikke kunne gå så nær banekantene i svingene som idag og derfor tapte tid. Siden var det lenge vanlig med snøkanter, som lenge var et stilfullt innslag i alle skøyteløp. Men på de kunstfrosne banene kunne disse fryse fast i underlaget og være farlig for løperne, og derfor gikk man over til løse knotter som ble tatt inn før prepareringene og siden lagt ut igjen. I europamesterskapet i Deventer 1966 eksperimenterte man med såpestykker, men siden har det vært vanlig å lage dem i plast eller gummi. Idag er snøkanter egentlig forbudt, også på naturis, men sees ofte allikevel, spesielt ved løp i snøfall, hvor snøen jo må skuffes vekk et sted.

Tilbake

Som nevnt holdt den geniale skøytekonstruksjonen til Axel Paulsen stand i over hundre år. Det som avløste den var klappskøytene, med et hengsle foran på jernet slik at det løsner fra hælen i frasparket. Dermed får man et naturligere fraspark som er lettere å utføre og sliter mindre på løperen. På grunn av den revolusjonerende konstruksjonen tok det lang tid før klappskøytene fikk innpass, men resultatene talte sitt eget språk, og sesongen 1997/98 ble en rekordstorm som overgikk den i 1962/63. Stadig gjøres det et omfattende arbeide for å finpusse oppfinnelsen og innføre nye finesser, og ytterligere hakk på rekordskruen er ikke utenkelig. Er det så utstyret eller mannen/dama oppå skøytene som er det vesentlige? Det var vært regnet ut teoretisk at den mest berømte av alle skøyterekorder, Oscar Mathisens 2.17,4 fra 1914, ville vært på ca. 2.02 hvis han hadde gått den i Calgary, med klappskøyter og lycra-dress. Resten, altså omtrent halvparten av differansen, er trening, mengde, teknikk, smidighet. Poenget må være at alle fortsatt må kunne stille likt utstyrsmessig, da er det fortsatt mannen eller dama oppå skøytene som avgjør.

Masse bilder og informasjon om skøyter kan finnes hos de store produsentene,
f.eks. Viking: http://www.loginet.nl/viking/ixrightg.htm,
Raps: http://www.raps.nl/raps98/
eller Bont: http://www.bont.com/.

Tilbake

18. april 1998 ble det dannet en internasjonal organisasjon for skøyteentusiaster, International Friends of Speedskating (IFS). Formålet er etter vedtak av medlemmene å være en interesseorganisasjon for skøytepublikummere og skøyteentusiaster og samtidig arbeide for all skøytesports fremme over hele verden. Organisasjonen har hovedkontor i Nederland og et lokalt kontor i USA. Mer informasjon fås på organisasjonens hjemmesider:

IFS Nederland (hovedkontoret):
http://huizen.nhkanaal.nl/~ifs/
IFS USA:
http://www.mindspring.com/~paul1962/sscnofr.htm

Tilbake

Tilbake til menyen